چوار کەسایەتیی بوونی: دیدگایەکی دەمار-زمانی

🧠 پێشەکی

بە پشتبەستن بە شیکاریی عەصبی-زمانی و پرۆسەکردنی ناوخۆیی زمان لە مێشکدا، دەتوانرێت چوار جۆری سەرەکی لە کەسایەتیی بوونی لە مێشکی مرۆڤدا دەستنیشان بکرێن.
هەر یەک لەم کەسایەتییانە ئاگایی زمانی جیاواز، بنەمای عەصبی-بایۆلۆژیکی تایبەتی و تایبەتمەندیی هەڵسوکەوتی-هەستی هەیە.

ئەم مۆدێلە، کە لە ناو چوارچێوەی نوروگرامماینددا پەرەپێدراوە، یەکخستنیەکی نوێ پێشکەش دەکات لە نێوان پێکهاتەی زمان و کارکردی مێشک بۆ تێگەیشتن لە کەسایەتی.

١- دەمارە مێشک-کەسایەتیی یەکەم: خۆی حەسی

ئاگایی زمانی: ڕابردوو و داهاتوو
ناوەندی پرۆسەکردنی دەماری( عەصبی) : ثالامۆس

کارکردە سەرەکییەکان:

ئەم کەسایەتییە هەستە جەستەییەکان و ئاگایی جەستەیی ناوخۆ پرۆسە دەکات.
لە بیرەوەری ڕووداوە ڕابردووەکان و وێنەکردنی ئەگەری داهاتوو چالاکە، بەڵام لە کاتی ئێستادا ئاگایی تەواوی نییە.
بەرپرسی هەستە وەک ئازار، گەرما، ساردی و ناسینی جەستەی خۆیە.

بە شێوەی سەرەکی لە ثالامۆسدا پرۆسە دەکرێت، کە بەرپرسی گواستنەوەی هەستی و بەشدارییە لە دروستکردنی ئاگایی جەستەیی.

٢- دەمارە مێشک-کەسایەتیی دووەم: خۆی هەستی

ئاگایی زمانی: ئێستا و داهاتوو
ناوەندی پرۆسەکردنی عەصبی: سیستەمی لیمبیک

کارکردە سەرەکییەکان:

ئەم کەسایەتییە بەرپرسی وەڵامدانەوە هەستییەکان و ئەزموونی کاتی ئێستایە.
دەربڕینەکان وەک پێکەنین، گریان، عادتە هەستییەکان و کاریگەریی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەم ئاستەدا بەڕێوەدەچن.
پرۆسەی فێربوونیش لەم سیستەمەدا ڕێکدەخرێت.

بە شێوەی سەرەکی لە سیستەمی لیمبیکدا پرۆسە دەکرێت، کە بەرپرسی ڕێکخستنی هەست، ئارەزوو و فێربوونی گونجاوە.

٣- کەسایەتیی بەڕێوەبەر: هاوکێشەری زانستی

ئاگایی زمانی: ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو
ناوەندی پرۆسەکردنی عەصبی: یەکەیەکی کارکردی پێکهاتوو لە ثالامۆس، سیستەمی لیمبیک و هیپۆثالامۆس

کارکردە سەرەکییەکان:

ئەم کەسایەتییە بەرپرسی پلاندانان، بڕیاردان و جێبەجێکردنی کردارە ڕۆژانەکانە.
زانیاریی هەستی، جەستەیی و زمانی یەکدەخات بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هەڵسوکەوت لە ماوەی کاتدا.

لە سیستەمێکی تێکەڵکراوی عەصبی-زانستی پرۆسە دەکرێت کە ثالامۆس، سیستەمی لیمبیک و هیپۆثالامۆس تێیدا یەکدەگرن بۆ ڕێکخستن و هاوکێشەکردنی کردار.

٤- کەسایەتیی کۆمەڵایەتی (پێنج جۆری لاوەکی)

چەمکی سەرەکی: درێژکراوە کۆمەڵایەتییەکانی کەسایەتییە ناوخۆییەکان + شێوە نەرەتییەکان لە ژێر کاریگەریی دەرەکی.

🔸 ٤-١ تا ٤-٣ شێوە کۆمەڵایەتییەکانی کەسایەتیی

ئەم جۆرانە هەمان پێکهاتە ناوخۆیی کەسایەتییە سەرەکییەکان هەڵدەگرن، بەڵام لە کۆنتێکستی کۆمەڵایەتی کاردەکەن (وەک هەڵسوکەوتی گشتی، پەیوەندی و ناسنامەی پەیوەندیی).

🔸 ٤-٤ کەسایەتیی نەرەتی-وەرگر

ئاگایی زمانی: نەبوونی ئاگایی تەواو لە ئێستا یان ڕابردوو
ناوەندی پرۆسەکردنی عەصبی: ثالامۆس و سیستەمی لیمبیک لە نیوچەی نا-سەرەکیی مێشک

کارکردە سەرەکییەکان:

ئەم کەسایەتییە لە ژێر کاریگەریی دەرەکی (وەک ترسی کەسانی دیکە، ئازاردان یان دەستکاری) سەرهەڵدەدات.
بە تەواوی خۆ-دەستپێک نییە و تەنها بەشێک ئاگایی لە نیوچەی سەرەکیی مێشک دەتوانێت هەبێت.

ئەم شێوەیە نیشانەی لاوازیی هەستی و وەڵامدانەوەی وەرگری لە بەرامبەر هێرش یان سەرکوتی کۆمەڵایەتییە.

🔸 ٤-٥ کەسایەتیی نەرەتیی مەجبوور

ئاگایی زمانی: ئاگایی بەشدار لە ڕابردوو، نائاگاداری لە ئێستا
ناوەندی پرۆسەکردنی عەصبی: لە نیوچەی نا-سەرەکیی مێشک، بە چالاکبوونی ثالامۆس، سیستەمی لیمبیک و هیپۆثالامۆس

کارکردە سەرەکییەکان:

ئەم کەسایەتییە لە ژێر زۆر یان ناچارکردندا سەرهەڵدەدات.
هەرچەندە زۆربەی چالاکبوونەکەی نائاگادارانەیە، بەڵام دەتوانێت پارچەیەک لە بیرەوەری کەسی یان ئاگایی ناوخۆ هەڵبگرێت.

نیشانەی ئاستێکی قووڵترە لە خۆسپاردن، ترۆما یان وەڵامدانەوەی مەرجی.

🧩 کۆتایی

مۆدێلی نوروگراممایند بۆ چوار کەسایەتیی بوونی چوارچێوەیەکی چەند-ئاستی پێشکەش دەکات کە پێکهاتەی زمان، تەشریحی عەصبی و ئەزموونی خۆیی یەکدەخات.

هەر جۆرە کەسایەتییەک شێوازێکی جیاواز لە ئاگایی نیشان دەدات، کە لە پێکهاتە تایبەتییەکانی مێشک و ئاگایی زمانی جێگیرە.

ئەم مۆدێلە ڕێگای نوێ دەکاتەوە بۆ توێژینەوەی نێوان-بوارەکان لە بوارەکانی کەسایەتی، توێژینەوەی ترۆما و پەرەسەندنی زانستی.

إنزار شریف صالح 🌿